Βιέννη, Αυστρία – Σημαντική διεθνής προβολή για το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) και το Ινστιτούτο Αστρονομίας, Αστροφυσικής, Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης (ΙΑΑΔΕΤ), στο πλαίσιο του συνεδρίου European Geosciences Union (EGU) General Assembly 2026, που πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη από τις 3 έως τις 8 Μαΐου 2026 και αποτελεί το μεγαλύτερο συνέδριο Γεωεπιστημών της Ευρώπης, με περισσότερους από 20.000 συνέδρους.

Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου ανακοινώθηκαν από τον Δρ Γιώργο Μπαλάση, Διευθυντή Ερευνών ΙΑΑΔΕΤ/ΕΑΑ, αποτελέσματα από το ερευνητικό πρόγραμμα “Swarm Investigation of SpAce Weather and NAtural HazaRds Effects (Swarm-AWARE)”, το οποίο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος (European Space Agency – ESA) και συντονίζεται από το ΙΑΑΔΕΤ/ΕΑΑ. Η συγκεκριμένη παρουσίαση προσέλκυσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την επιστημονική κοινότητα, οδηγώντας και σε επίσημη διεθνή ανακοίνωση τύπου (press release) από την EGU.

Ο διαστημικός καιρός αναφέρεται στις δυναμικές συνθήκες στο διάστημα, κυρίως μεταξύ Ήλιου και Γης, που προκαλούνται από την ηλιακή δραστηριότητα (εκλάμψεις, στεμματικές εκτινάξεις μάζας). Αυτά τα φαινόμενα διαταράσσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης, προκαλώντας γεωμαγνητικές καταιγίδες, και μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία κρίσιμων τεχνολογικών υποδομών, όπως δίκτυα ηλεκτροδότησης, δορυφόρους, συστήματα πλοήγησης GPS/GNSS/Galileo, τηλεπικοινωνίες και δίκτυα μεταφορών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η γεωμαγνητική καταιγίδα της 3ης Φεβρουαρίου 2022, η οποία οδήγησε στην απώλεια 38 από τους 49 δορυφόρους Starlink της SpaceX λίγο μετά την εκτόξευσή τους.

Το Swarm-AWARE αξιοποιεί τα επιστημονικά δεδομένα της αποστολής Swarm της ESA. Η αποστολή Swarm αποτελείται από τρεις δορυφόρους που καταγράφουν με εξαιρετική ακρίβεια το μαγνητικό πεδίο της Γης, καθώς και παραμέτρους της ιονόσφαιρας και του διαστημικού περιβάλλοντος, όπως πυκνότητα και θερμοκρασία πλάσματος, ηλεκτρικά πεδία και ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Τα δεδομένα αυτά συνδυάζονται με επίγειες παρατηρήσεις, όπως τα δίκτυα μαγνητομέτρων SuperMAG και κάμερες all-sky, καθώς και με δορυφορικά δεδομένα Copernicus Sentinel-5P.

Στόχος των ερευνητών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα είναι να διαχωρίσουν τα ηλεκτρομαγνητικά σήματα που προκαλούνται από φαινόμενα διαστημικού καιρού από εκείνα που σχετίζονται με φυσικούς κινδύνους, όπως ηφαιστειακές εκρήξεις, τσουνάμι και σεισμοί. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η έκρηξη του ηφαιστείου Hunga Tonga το 2022, η οποία προκάλεσε ισχυρές διαταραχές στην ιονόσφαιρα, ανιχνεύσιμες ακόμη και στην αντίθετη πλευρά του Ειρηνικού Ωκεανού μέσω των μαγνητομέτρων της αποστολής Swarm.

Το έργο είναι ιδιαίτερα επίκαιρο λόγω της αυξημένης ηλιακής δραστηριότητας που συνοδεύει το μέγιστο του ηλιακού κύκλου 25. Στις 11 Μαΐου 2024 σημειώθηκε η ισχυρότερη γεωμαγνητική καταιγίδα των τελευταίων 20 ετών, υπογραμμίζοντας τη σημασία της κατανόησης και πρόγνωσης τέτοιων φαινομένων.

Η κοινοπραξία του Swarm-AWARE αποτελείται από:

* το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών / ΙΑΑΔΕΤ,
* το Institute for Space Sciences (ISS) Bucharest,
* και τον οργανισμό Ewa Slominska “OBSEE”.

Το έργο φιλοδοξεί όχι μόνο να συμβάλει στη βασική επιστημονική έρευνα, αλλά και να ενισχύσει μελλοντικά συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και λήψης αποφάσεων σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, με σημαντικά οφέλη για την κοινωνία και την προστασία κρίσιμων υποδομών.

Περισσότερες πληροφορίες για το έργο:
https://eo4society.esa.int/projects/swarm-aware/

Διεθνές press release του EGU:
https://www.egu.eu/news/1778/on-the-ground-or-in-the-atmosphere-new-satellite-data-can-help-characterize-and-pinpoint-destructive-events

Περίληψη παρουσίασης στο EGU26:
https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU26/EGU26-11971.html

Δικαιώματα εικόνας: ESA/AOES Medialab

Δικαιώματα εικόνας: Ewa Slominska, OBSEE